مجموعه  دستورات شاهان قاجار در موزه هاي نسخ خطي گرجستان

 (قسمت اول)

مهرداد مومنی

 

ارتباطات سیاسی بین دولتها از دیرباز تاکنون توسط اسناد و نامه های رسمی خاصی تحت عنوان فرامین دولتی و حکومتی از دربار مرکزی به نواحی زیر دست و یا دو دولت و حکومت مختلف مبادله می شد که امروزه اکثر این فرامین و دستورات منشأ و مرجع تاریخ نگاری و یا اسناد سیاسی – دیپلماتیک مهمی بین کشورها بحساب می آیند.

از آن جایی که در دوران قاجار منطقه قفقاز منطقه ای بحران خیز و همراه با فراز و نشیب های گاهاً عجیب سیاسی برای ایران بوده و در همین دوره ی حکومتی است که قفقاز شمالی و جنوبی از ایران جدا می شوند، فرامین و حکم های سلطنتی فراوانی از دربار برای فرماندهان و والیان ایرانی مناطق مذکور ارسال می شد که خیلی از آنها در موزه ها و مراکز نگهداری نسخ خطی و آرشیوهای دولتی کشورهای منطقه نگهداری می شوند. از جمله ي این کشورها گرجستان است، که در چند مرکز خود بسیاری از این اسناد را جای داده است.

در میان این اسناد و فرامین، قدیمی ترین فرمان بجا مانده مربوطه به شاه تهماسب اول صفوی در تاریخ 25 جمادی الثانی 948 ق است . نامه های دوره ی صفوی اکثراً با عبارت «فرمان همایون شد» یا «حکم جهان مطاع شد» آغاز می گردید و سمت چپ قسمت بالا یا پایین نامه هم با مُهر شاه، مُهر می شد. پس از مُهر شاه، نامه در دواير دیوانی حکومت ثبت می شد و دیگر یادداشتها و مُهر دوایر صادر کننده در پشت سند می آمد. قابل ذکر است که نامه ها را خطاطی خوش نام می نگاشت و متن نامه پس از نگارش توسط یک تذهیب کار، منقش و تزیین می شد.

فرمان ها و احکام در دوره ی قاجار اکثراً مربوط به روابط ایران و روس، جنگها، روابط اقتصادی- سیاسی و روابط ایران با قفقاز هستند که از آنها می توان روند تحولات داخلی ایران را تحلیل کرد. فرامین دوره ی قاجار بخصوص نیمه ی اول قرن دوازدهم(19 م) به همان سبک و سیاق دوره ی صفوی صادر می شد که در نیمه دوم همان قرن این روش دچار تغییر و تحول شده و از سبک نگارش نامه های روس تأثیر می گیرند. یعنی اینکه متن نوشتاری به سمت سادگی ادبی پیش رفته و تزیینات و نقوش تذهیب کاری از بین می روند.

موضوعات اکثر این اسناد عمدتاً به مسایل زیر می پردازد:

1) اسناد مربوط به خاندان پادشاهی گرجستان( شاهان و شاهزادگان)

2) اسناد مربوط به دین و مذهب و اقلیتهای مذهبی( مسلمانان، ارمنیها و دیگر مسیحیان)

3) اسناد مربوط به شهرها و مناطق گوناگون گرجستان

4) اسناد مربوط به مناطق گوناگون قفقاز(مانند داغستان، آوار، طبرسران، دربند و قُبه)

5) اسناد مربوط به دریای خزر

6) اسناد مربوط به جنگهای ایران و روس

7) اسناد مربوط به مسایل جنگی

بیشتر این فرامین مربوط به دوران حضور عباس میرزا در قفقاز و خانات قفقاز و حاکمان کارتل-کاخت (kartl-kakhet) از ولایات شرقی گرجستان است که موضوعات متنوع و گسترده ای همانند اعطای ملک و املاک، لشکر کشی های نظامی، همراهی یا عدم همراهی با نیروهای ایران علیه روسیه یا برعکس در جنگهای اول و دوم ایران و روس، موافقت با عرایض ارسالی، اسناد اقتصادی و دیوانی را شامل می شود. بخش دیگر اسناد شامل مکاتبات و نامه نگاریهای مقامات ایران با فرماندهان و سرداران روسیه یا مکاتبات این فرماندهان با مقامات ایرانی و نیز دیگر افرادی که به سود یا زیان یکی از دو دولت فعالیت کرده اند، می باشد.

 بخش دیگر اسناد مربوط به خرید و فروش اراضی و کشتزارها می باشد که از نظر اقتصادی دارای اهمیت بوده از دیگر ابعاد نیز قابل بررسی هستند. بخش دیگر شامل شهادت نامه و قسم نامه های تأیید شده توسط شهود می باشند که البته بیشتر این اسناد مربوط به پس از پایان جنگ دوم ایران و روسیه و هنگام استقرار کامل روسها در قفقاز می باشد و از آنجا که زمامداران منطقه ای آن دولت نیاز به شناسایی بزرگان، ملاکان و افراد صاحب منصب داشتند، صدور این نوع از اسناد در این دوره بسیار رواج یافت.

این مقاله بر آن است که اسناد تاریخی فارسی دوران قاجار را که جزیی از اسناد آرشیو تاریخی دولتی گرجستان که آرشیوی غنی و حاوی اسنادی از قرن 16 تا سال 1916 میلادی است را معرفی نماید. از آنجا که تمامی اسناد و فرامین شاهی به بیش از 400 سند می باشد که در دو مجموعه توسط پروفسور تودوآ گردآوری شده است، اما در مجموعه ي یاد شده اسناد جعلی هم به چشم می خورد و از آنجا که اهمیت بررسی آن بسیار زیاد بوده است کوشیده ایم تا ناب ترین دستورات و فرامین آرشیو شده در منابع گرجستان را به دوست داران نسخ خطی معرفی نماییم.

همچنین در این مقاله سعی شده است که توضیحات کامل در مورد اسناد از جمله تاریخ صدور، فرستنده، گیرنده ی نامه و همچنین موضوع نامه نیز قید شود.